Emergency contraception အေရးေပၚ တားေဆး-တားနည္း (၃) မ်ိဳး
၁။ Progestin-only pills (POPs) = Plan B = Emergency contraception (EC) = Emergency contraceptive pills (ECPs) = Morning-after pill = Day after pills = Ecee 2 လိင္ဆက္ဆံျပီး ျမန္ျမန္သံုးေလ စိတ္ခ်ရေလျဖစ္တယ္။ ဆက္ဆံအျပီး ၅ ရက္အတြင္း သံုးႏိုင္တယ္။ ၂၄ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ ၉၅%၊ ၂၄-၄၈ နာရီအတြင္းေသာက္ရင္ ၈၅%၊ ၄၈-၇၂ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ ၅၈% စိတ္ခ်ရတယ္။ ၅ ရက္အတြင္းလဲ ေသာက္ႏိုင္တယ္။ % မရွိေသးဘူး။
ေဆးစာ အေသအျခာဖတ္ပါ။ Levonorgestrel 1.5 mg တလံုး တၾကိမ္တည္း၊ ဒါမွမဟုတ္ 750 μg ႏွစ္ခါခြဲ ၁၂ နာရီတခါ ေသာက္ႏိုင္တယ္။ ဥပမာ Ecee2 ၂ ျပာပါေဆး။ သားပ်က္ေစတဲ့့ ေဆးမဟုတ္ဘဲ သေႏၶမတည္ (မကပ္ႏိုင္) ေအာင္သာ လုပ္ေပးျခင္း ျဖစ္တယ္။ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြက ပ်ိဳ႕ျခင္း၊ အန္ျခင္း၊ ရင္သားတင္းျခင္း။ ေနမေကာင္း ျဖစ္ျခင္း၊ ေမာပန္းျခင္း၊ ေခါင္းကိုက္ျခင္း၊ ရင္သားတင္းျခင္း၊ ဗိုက္ေအာင့္ျခင္း။ လိင္ကတဆင့္ ကူးစက္ေရာဂါေတြကို အကာအကြယ္ မေပးႏိုင္ပါ။ ဆက္ျပီးကာကြယ္လိုရင္ အေရးေပၚေဆးအျပင္ တျခားနည္းေတြကိုပါ သံုးဘို႔လိုတယ္။
၂။ Combined oral contraceptive pills (COCs) ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲေဆးမ်ားကို အေရးေပၚတားေဆးအျဖစ္သံုးျခင္း
• Cryselle (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Levlen (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Lo-Ovral (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Marvelon 28 (Desogestrel 0.15 mg and Ethinyl estradiol 0.03 mg), Nordette (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Low – Ogestrel (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Levora (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Seasonale (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Tri-Leven (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Trivora, or Tri Phasil (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၅ ရက္အတြင္း၊ ၄ လံုး ခ်က္ခ်င္း ေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၄ လံုး ထပ္ေသာက္ပါ။
• Alesse (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၅ ရက္အတြင္း၊ ၅ လံုး ခ်က္ခ်င္းေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီ ျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၅ လံုး ေသာက္ပါ။
• Preven (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၃ ရက္အတြင္း၊ ၂ လံုး ခ်က္ခ်င္း ေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီ ျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၂ ျပား ေသာက္ပါ။
• Ovral = Lo Ovral (Ethinyl estradiol and Norgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၅ ရက္အတြင္း၊ ၂ လံုး ခ်က္ခ်င္း ေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီ ျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၂ လံုး ထပ္ေသာက္ပါ။
၃။ Copper T 380-A IUD သားအိမ္ထဲ ပစၥည္းထည့္နည္း
လိင္ဆက္ဆံျပီး ၅-၈ ရက္အတြင္း သံုးႏိုင္တယ္။ ၉၉% စိတ္ခ်ရတယ္။ တာရွည္ (၃-၅ ႏွစ္) ကာကြယ္နည္းလဲ ျဖစ္တယ္။
Emergency pills အေရးေပၚတားေဆး ထိေရာက္မႈ
Levo 72 ေဆးဟာ အေရးေပၚတားေဆးတခု ျဖစ္တယ္။ Levonorgestrel 0.75mg ပါတယ္။ အေရးေပၚတားေဆးတိုင္းကို ဆက္ဆံမႈျပဳျပီး ၇၂ နာရီအတြင္း ေသာက္ရလို႔ ေဆးနာမည္ေတြမွာ 72 လို႔ပါတာျဖစ္တယ္။ အေမရိကားမွာေတာ့ Morning after pills လို႔ လူသိမ်ားတယ္။ ဒီေဆးေတြ အားလံုးထဲမွာ Levonorgestrel ပါတယ္။ ဓါတ္ခြဲခန္းမွာထုတ္လုပ္တဲ့ ဒုတိယမ်ိဳးဆက္ Progestogen (ပရိုဂ်က္စတီရုန္း) ေဟာ္မုန္းျဖစ္တယ္။ ၂ လံုးတြဲေဆးကပ္က ပဌမ ေဆးလံုးကို ျဖစ္ႏိုင္သမွ် ျမန္ျမန္ေသာက္ျပီး ေနာက္ ၁၂ နာရီတိတိမွာ ဒုတိယေဆးလံုး ေသာက္ရတယ္။ အေရးေပၚ တားေဆးတိုင္းဟာ အေရးေပၚအတြက္သာျဖစ္လို႔ ပံုမွန္တားနည္းအေနနဲ႔ မသံုးသင့္ဘူး။
၅ ရက္အတြင္း ေသာက္ရင္ေတာင္မွ ရာခိုင္ႏွဳန္းအေတာ္မ်ားမ်ား တားႏိုင္တယ္လို႔ WHO ကေန ေျပာထားျပန္တယ္။ အေရးေပၚ တားေဆးေတြ ဘယ္ေလာက္ထိေရာက္သလဲ။ ေဆးအမ်ိဳးအစားနဲ႔ ေဆးေသာက္ခ်ိန္ အေပၚမွာ မူတည္တယ္။ ေဆးနဲ႔နည္း (၄) မ်ိဳးကိုယွဥ္ၾကည့္ပါမယ္။
၁။ Progestin-only emergency contraceptive pills (ပရိုဂ်က္စတင္) တမ်ိဳးတည္းပါတဲ့ အေရးေပၚ တားေဆးေတြ ျဖစ္တဲ့ Plan B One-Step, Next Choice One Dose, Next Choice and Levonorgestrel Tablets ေဆးေတြက အထိေရာက္ဆံုး ေဆးေတြ ျဖစ္ပါတယ္။ ၈၈% ထိေရာက္တယ္။ တကယ္လို႔ အကာအကြယ္မပါဘဲ ဆက္ဆံမႈျပဳျပီး ၂၄ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ ၉၅% ထိေရာက္တယ္။ တိုင္းတာစမ္းသပ္ရတာ ခက္ခဲလို႔ လက္ေတြ႔မွာ ဒိထက္နည္းႏိုင္တာကို သတိထားရပါမယ္။ (ပရိုဂ်က္စတင္) တမ်ိဳးတည္းပါတဲ့ အေရးေပၚတားေဆးက ၇၂ နာရီေနာက္ ၁၂ဝ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ တားႏိုင္စြမ္း နည္းနည္းလာေပမဲ့ Ella ေဆးက ၁၂ဝ နာရီအထိ တားေပးႏိုင္စြမ္း နည္းမသြားဘူး။
ျမန္မာျပည္မွာ ဝယ္ရတယ္လို႔သိရတဲ့ Postinor ဆိုတာက Postinor-2, Postinor Duo နာမယ္ေတြနဲ႔ တခ်ိဳ႕ႏိုင္ငံေတြမွာ ရွိတယ္။ အေရးေပၚတားေဆးျဖစ္တယ္။ ေဆးတကပ္မွာ ၂ လံုးပါတယ္။ Levonorgestrel 1.5 mg ပါတယ္။ ဆက္ဆံအျပီး ၃-၅ ရက္ အတြင္း ေသာက္ရမယ္။ Postinor 1, Postinor2 Unidosis နာမယ္နဲ႔ဆိုတာက ေဆး ၁ လုံးထဲသာပါတယ္။ ေဆးပါတာကေတာ့ Levonorgestrel 1.5 mg အတူတူဘဲ။ Postcoital high-dose progestin-only oral contraceptive pills ေဆးတမ်ိဳးတည္း မ်ားမ်ားစားစားပါတဲ့ေဆးလို႔ ေရးထားပါတယ္။ ေဆးညႊန္ကို တိတိက်က် လိုက္ဘို႔လိုတယ္။ ဆက္ဆံတဲ့အၾကိမ္ နည္းသူေတြသာ သံုးသင့္တယ္။ ဒီေဆးကို ပံုမွန္သေဘာသံုးသူေတြမွာ တႏွစ္အတြင္း ကိုယ္ဝန္ရႏိုင္မွာ ၂ဝ % ရွိတယ္။ Yuzpe regimen ကို အဲလိုသံုးရင္ တႏွစ္မွာ ၄ဝ% ကိုယ္ဝန္ရႏိုင္တယ္။ အေရးေပၚသာ ေကာင္းတာမို႔ ျဖစ္တယ္။
၂။ Antiprogestin ပါတဲ့ Ella ေဆးက ပိုထိေရာက္တယ္။ ဒီေဆးကို ၂၄ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ (ပရိုဂ်က္စတင္) တမ်ိဳးတည္းပါတဲ့ အေရးေပၚတားေဆးထက္ ၆၅% ကိုယ္ဝန္ရလမ္း ပိုနည္းတယ္။ ၇၂ နာရီအတြင္းေသာက္ရင္ ၄၂% ကိုယ္ဝန္ရလမ္း ပိုနည္းတယ္။
၃။ Progestion + Estrogen ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲ အေရးေပၚတားေဆး ေနာက္တမ်ိဳးကေတာ့ ကိုယ္ဝန္မရလမ္း ၇၅% ရွိတယ္။
၄။ Copper-T IUD (ေကာပါး-တီ) ပစၥည္းထည့္တာက ၉၉% ထိေရာက္တယ္။
ဘယ္အေရးေပၚတားေဆး၊ တားနည္းျဖစ္ျဖစ္ ပံုမွန္တားေဆး၊ တားနည္းေတြထက္ေတာ့ ကိုယ္ဝန္ရလမ္း နည္းၾကတာ ခ်ည္းဘဲ။ တကယ္လို႔ အေရးေပၚတားေဆး Plan B One-Step, Next Choice One Dose, Next Choice, Levonorgestrel Tablets ေတြကို တႏွစ္တာသံုးမယ္ဆိုရင္ ၂ဝ%၊ ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲ အေရးေပၚ တားေဆးဆိုရင္ ၄ဝ% ကိုယ္ဝန္ရလမ္း ရွိႏိုင္တယ္။ ဒီအခ်က္အလက္ေတြေၾကာင့္ ဆက္ဆံမႈျပဳစရာရွိသူတိုင္းကို ပံုမွန္တားေဆး၊ တားနည္းေတြကိုသာ ေရြးခ်ယ္ပါလို႔ တိုက္တြန္းပါတယ္။
ေဒါက္တာတင့္ေဆြ
ေဆးစာ အေသအျခာဖတ္ပါ။ Levonorgestrel 1.5 mg တလံုး တၾကိမ္တည္း၊ ဒါမွမဟုတ္ 750 μg ႏွစ္ခါခြဲ ၁၂ နာရီတခါ ေသာက္ႏိုင္တယ္။ ဥပမာ Ecee2 ၂ ျပာပါေဆး။ သားပ်က္ေစတဲ့့ ေဆးမဟုတ္ဘဲ သေႏၶမတည္ (မကပ္ႏိုင္) ေအာင္သာ လုပ္ေပးျခင္း ျဖစ္တယ္။ ေဘးထြက္ဆိုးက်ိဳးေတြက ပ်ိဳ႕ျခင္း၊ အန္ျခင္း၊ ရင္သားတင္းျခင္း။ ေနမေကာင္း ျဖစ္ျခင္း၊ ေမာပန္းျခင္း၊ ေခါင္းကိုက္ျခင္း၊ ရင္သားတင္းျခင္း၊ ဗိုက္ေအာင့္ျခင္း။ လိင္ကတဆင့္ ကူးစက္ေရာဂါေတြကို အကာအကြယ္ မေပးႏိုင္ပါ။ ဆက္ျပီးကာကြယ္လိုရင္ အေရးေပၚေဆးအျပင္ တျခားနည္းေတြကိုပါ သံုးဘို႔လိုတယ္။
၂။ Combined oral contraceptive pills (COCs) ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲေဆးမ်ားကို အေရးေပၚတားေဆးအျဖစ္သံုးျခင္း
• Cryselle (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Levlen (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Lo-Ovral (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Marvelon 28 (Desogestrel 0.15 mg and Ethinyl estradiol 0.03 mg), Nordette (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Low – Ogestrel (Ethinyl estradiol and Norgestrel), Levora (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Seasonale (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Tri-Leven (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel), Trivora, or Tri Phasil (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၅ ရက္အတြင္း၊ ၄ လံုး ခ်က္ခ်င္း ေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၄ လံုး ထပ္ေသာက္ပါ။
• Alesse (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၅ ရက္အတြင္း၊ ၅ လံုး ခ်က္ခ်င္းေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီ ျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၅ လံုး ေသာက္ပါ။
• Preven (Ethinyl estradiol and Levonorgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၃ ရက္အတြင္း၊ ၂ လံုး ခ်က္ခ်င္း ေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီ ျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၂ ျပား ေသာက္ပါ။
• Ovral = Lo Ovral (Ethinyl estradiol and Norgestrel) လိင္ဆက္ဆံျပီးေနာက္ ၅ ရက္အတြင္း၊ ၂ လံုး ခ်က္ခ်င္း ေသာက္ပါ။ ၁၂ နာရီ ျခာျပီး ေနာက္ထပ္ ၂ လံုး ထပ္ေသာက္ပါ။
၃။ Copper T 380-A IUD သားအိမ္ထဲ ပစၥည္းထည့္နည္း
လိင္ဆက္ဆံျပီး ၅-၈ ရက္အတြင္း သံုးႏိုင္တယ္။ ၉၉% စိတ္ခ်ရတယ္။ တာရွည္ (၃-၅ ႏွစ္) ကာကြယ္နည္းလဲ ျဖစ္တယ္။
Emergency pills အေရးေပၚတားေဆး ထိေရာက္မႈ
Levo 72 ေဆးဟာ အေရးေပၚတားေဆးတခု ျဖစ္တယ္။ Levonorgestrel 0.75mg ပါတယ္။ အေရးေပၚတားေဆးတိုင္းကို ဆက္ဆံမႈျပဳျပီး ၇၂ နာရီအတြင္း ေသာက္ရလို႔ ေဆးနာမည္ေတြမွာ 72 လို႔ပါတာျဖစ္တယ္။ အေမရိကားမွာေတာ့ Morning after pills လို႔ လူသိမ်ားတယ္။ ဒီေဆးေတြ အားလံုးထဲမွာ Levonorgestrel ပါတယ္။ ဓါတ္ခြဲခန္းမွာထုတ္လုပ္တဲ့ ဒုတိယမ်ိဳးဆက္ Progestogen (ပရိုဂ်က္စတီရုန္း) ေဟာ္မုန္းျဖစ္တယ္။ ၂ လံုးတြဲေဆးကပ္က ပဌမ ေဆးလံုးကို ျဖစ္ႏိုင္သမွ် ျမန္ျမန္ေသာက္ျပီး ေနာက္ ၁၂ နာရီတိတိမွာ ဒုတိယေဆးလံုး ေသာက္ရတယ္။ အေရးေပၚ တားေဆးတိုင္းဟာ အေရးေပၚအတြက္သာျဖစ္လို႔ ပံုမွန္တားနည္းအေနနဲ႔ မသံုးသင့္ဘူး။
၅ ရက္အတြင္း ေသာက္ရင္ေတာင္မွ ရာခိုင္ႏွဳန္းအေတာ္မ်ားမ်ား တားႏိုင္တယ္လို႔ WHO ကေန ေျပာထားျပန္တယ္။ အေရးေပၚ တားေဆးေတြ ဘယ္ေလာက္ထိေရာက္သလဲ။ ေဆးအမ်ိဳးအစားနဲ႔ ေဆးေသာက္ခ်ိန္ အေပၚမွာ မူတည္တယ္။ ေဆးနဲ႔နည္း (၄) မ်ိဳးကိုယွဥ္ၾကည့္ပါမယ္။
၁။ Progestin-only emergency contraceptive pills (ပရိုဂ်က္စတင္) တမ်ိဳးတည္းပါတဲ့ အေရးေပၚ တားေဆးေတြ ျဖစ္တဲ့ Plan B One-Step, Next Choice One Dose, Next Choice and Levonorgestrel Tablets ေဆးေတြက အထိေရာက္ဆံုး ေဆးေတြ ျဖစ္ပါတယ္။ ၈၈% ထိေရာက္တယ္။ တကယ္လို႔ အကာအကြယ္မပါဘဲ ဆက္ဆံမႈျပဳျပီး ၂၄ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ ၉၅% ထိေရာက္တယ္။ တိုင္းတာစမ္းသပ္ရတာ ခက္ခဲလို႔ လက္ေတြ႔မွာ ဒိထက္နည္းႏိုင္တာကို သတိထားရပါမယ္။ (ပရိုဂ်က္စတင္) တမ်ိဳးတည္းပါတဲ့ အေရးေပၚတားေဆးက ၇၂ နာရီေနာက္ ၁၂ဝ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ တားႏိုင္စြမ္း နည္းနည္းလာေပမဲ့ Ella ေဆးက ၁၂ဝ နာရီအထိ တားေပးႏိုင္စြမ္း နည္းမသြားဘူး။
ျမန္မာျပည္မွာ ဝယ္ရတယ္လို႔သိရတဲ့ Postinor ဆိုတာက Postinor-2, Postinor Duo နာမယ္ေတြနဲ႔ တခ်ိဳ႕ႏိုင္ငံေတြမွာ ရွိတယ္။ အေရးေပၚတားေဆးျဖစ္တယ္။ ေဆးတကပ္မွာ ၂ လံုးပါတယ္။ Levonorgestrel 1.5 mg ပါတယ္။ ဆက္ဆံအျပီး ၃-၅ ရက္ အတြင္း ေသာက္ရမယ္။ Postinor 1, Postinor2 Unidosis နာမယ္နဲ႔ဆိုတာက ေဆး ၁ လုံးထဲသာပါတယ္။ ေဆးပါတာကေတာ့ Levonorgestrel 1.5 mg အတူတူဘဲ။ Postcoital high-dose progestin-only oral contraceptive pills ေဆးတမ်ိဳးတည္း မ်ားမ်ားစားစားပါတဲ့ေဆးလို႔ ေရးထားပါတယ္။ ေဆးညႊန္ကို တိတိက်က် လိုက္ဘို႔လိုတယ္။ ဆက္ဆံတဲ့အၾကိမ္ နည္းသူေတြသာ သံုးသင့္တယ္။ ဒီေဆးကို ပံုမွန္သေဘာသံုးသူေတြမွာ တႏွစ္အတြင္း ကိုယ္ဝန္ရႏိုင္မွာ ၂ဝ % ရွိတယ္။ Yuzpe regimen ကို အဲလိုသံုးရင္ တႏွစ္မွာ ၄ဝ% ကိုယ္ဝန္ရႏိုင္တယ္။ အေရးေပၚသာ ေကာင္းတာမို႔ ျဖစ္တယ္။
၂။ Antiprogestin ပါတဲ့ Ella ေဆးက ပိုထိေရာက္တယ္။ ဒီေဆးကို ၂၄ နာရီအတြင္း ေသာက္ရင္ (ပရိုဂ်က္စတင္) တမ်ိဳးတည္းပါတဲ့ အေရးေပၚတားေဆးထက္ ၆၅% ကိုယ္ဝန္ရလမ္း ပိုနည္းတယ္။ ၇၂ နာရီအတြင္းေသာက္ရင္ ၄၂% ကိုယ္ဝန္ရလမ္း ပိုနည္းတယ္။
၃။ Progestion + Estrogen ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲ အေရးေပၚတားေဆး ေနာက္တမ်ိဳးကေတာ့ ကိုယ္ဝန္မရလမ္း ၇၅% ရွိတယ္။
၄။ Copper-T IUD (ေကာပါး-တီ) ပစၥည္းထည့္တာက ၉၉% ထိေရာက္တယ္။
ဘယ္အေရးေပၚတားေဆး၊ တားနည္းျဖစ္ျဖစ္ ပံုမွန္တားေဆး၊ တားနည္းေတြထက္ေတာ့ ကိုယ္ဝန္ရလမ္း နည္းၾကတာ ခ်ည္းဘဲ။ တကယ္လို႔ အေရးေပၚတားေဆး Plan B One-Step, Next Choice One Dose, Next Choice, Levonorgestrel Tablets ေတြကို တႏွစ္တာသံုးမယ္ဆိုရင္ ၂ဝ%၊ ေဟာ္မုန္း ၂ မ်ိဳးတြဲ အေရးေပၚ တားေဆးဆိုရင္ ၄ဝ% ကိုယ္ဝန္ရလမ္း ရွိႏိုင္တယ္။ ဒီအခ်က္အလက္ေတြေၾကာင့္ ဆက္ဆံမႈျပဳစရာရွိသူတိုင္းကို ပံုမွန္တားေဆး၊ တားနည္းေတြကိုသာ ေရြးခ်ယ္ပါလို႔ တိုက္တြန္းပါတယ္။
ေဒါက္တာတင့္ေဆြ
Comments
Post a Comment